Pagbasa at pagsulat ng dula


  • Pansamanatalang lumipat ang antas ng kamulatan at nag-sauli ang ordeng hinahangad sa kasalukyan na dati'y ginugunita lamang. Naisaayos ang politika ng panahon at pangyayari. Ito ang materyalismong dialektika naidaos sa matalinong panuto ng mapagpalayang ullirat ni Balagtas.

    Laban sa Barbarismo sa Kaluluwa Sa isang metodo ng paglagom, mailalahad ang konsepto ng kontradiksiyon sa analisis at paghahati sa grupo ng mga talatang nagsasaad ng pagpihit at pagbaligtad.

    Bago tukuyin iyon, nais kong itanghal muna ang mga puwersang nagsalabat bunga ng pagtatagisan ng mapanupil na kapangyarihang kolonyal at mga inaliping katutubo. Naturol na ng ibang iskolar ang ginanap ng oposisyong ilusyon-katunayan halimbawa, sa dramatikong pagsasanay na kinasangkapan ni Adolfo upang patayin si Florante sa Atenas; balatkayo ni Flerida, atbp. Sa pakiwari ko, ito ay sintomas ng krisis ng bayan noon.

    Sa paglipat mula sa artisano't pesanteng kalagayan noong ika dantaon tungo sa agrikulturang pang-negosyo at kalakalang pandaigdig, biglang nayanig ang dating matatag na rutina ng ugali't kostumbreng ipinairal ng Simbahan. Nang matalo ang Espanya at masakop ang Maynila ng Inglatera, biglang natanto nina Silang, Palaris, Hermano Pule, at mga taumbayan sa Piddig, Sarrat at maraming lalawigan na pwedeng maigupo ang Estadong kolonyalista Zaide , Nabuksan ang kamalayang natuklasan ang potensiyalidad ng nakababagot na kalakaran.

    Sa paghina ng monarkiya sa Espanya at pagkalas ng mga kolonya nito sa Timog Amerika, tumindi ang tunggalian ng konserbatismo't liberalismo. Ang pinakamapanganib na banta sa imperyo ay ang Konstitusyon ng Cadiz na siyang umuntag sa lahat na maaaring maisakatuparan ang prinsipyo ng libertad, praternidad at demokrasya ng rebolusyong Pranses sa paraan ng reporma ng tagibang na paghahati ng kayamanang sosyal at poder pampolitika. Inakala ng marami na binuwag na ang tributo, polos servicios at iba pang pagpapahirap sa mga Indio, kaya nang bumaba ang dekreto sa Valencia noong Marso 3, , hindi makapaniwala ang mga cailianes anak-pawis , kaya bumuhos ang dugo ng mga prinsipalya't upisyal sa munisipyo.

    Hindi anarkiya ito kundi umaapaw na galit sa pang-aabuso at ganting-banat sa kakutsabang alipores ng Espanya. Sa obserbasyong pangkasaysayan, ang gubat ng Filipinas ay nagimbal sa paglusob ng Inglatera. Ang konsepto ng pagkasupil ng panginoong Kastila ay nasapol ng mga rebeldeng nag-adhikang iwasto ang mali, ibalik ang kalayaan at kasaganaan sa Albanya na winasak ni Adolfo sa makasariling ambisyon.

    Sa pagsupil kina Adolfo at kampon niya, natugunan ba nang lubos ang hiyaw ni Florante laban sa lilong sukab? Inusal ng bayani: "O taksil na pita sa yama't mataas! Ngunit bakit hinirang ang dalawang Moro na siyang taga-tubos nina Florante at Laura? Sa negasyon ng Simbahan at pananampalatayang Kristiyano, sumulpot ang problema ng kung sino o saan magbubuhat ang pagbabagong-buhay, ang paglalakbay mula sa gubat hanggang makatarungang Albanya.

    Suliranin ito ng ahensiya o pananagutan ng subheto sa komunidad. Panukala ng dalubhasang pilosopo, si Georg Lukacs: "Ang pamamayani ng kategorya ng totalidad kalahatan ang nagdadala ng prinsipyo ng rebolusyon sa agham" sinipi ni Callinicos Interbensiyon ng Palabang Buwan Sa halos lahat ng mahahagilap na komentaryo, walang nagtangkang bungkalin ang maselang paksa kung bakit pinili ni Balagtas si Aladin at Flerida ang maging tagapagligtas ng mga Kristiyanong maharlika.

    Hindi ba kakatwa o balintuwad ang pagpiling iyon? Bakit hindi si Menandro o binyagang katutubo ang hinirang sa gayong tungkulin? Sapantaha kong dahil hindi nagdarasal sa "Alah" sina Aladin at Flerida o nagsesermon mula sa Koran, payag nang ituring na di sila umaayaw na makisalamuha sa Kristiyano, dili kaya'y makipagkapwa sa kanila.

    Hindi sila kaaway kundi kasapakat o kaalyado. Dagdag pa, kailangan ng isang huwaran maitatanyag sa pagkalugmok ng pagano o erehe, sabay kumbersiyon at binyag ng mga nilikhang walang Diyos. Ang pagbubuklod sa bisa ng dugo at relihiyong kinagisnan o minana, ay humina at nahalinhan ng pagsasanib sa ngalan ng simulain, katapatan at napagkasunduang mithiin.

    Sa Florante, kalikasan ang nakaungos sa damdamin. Kung susuriin ang komedyang Orosman at Zafira, mapapansin na ang tema'y nakatutok sa romansa nina Orosma at Zafira bilang panambil sa paglabag sa kinagawiang relasyon. Taglay nito ang payo na hindi makaaasa sa katapatan ng mga maginoong naghahari.

    Lumaban si Zafira kahit umiibig sa kanya ang dalawang anak ni Boulasem--sina Abdalap at Orosman. Sa wakas, nagtagumpay sina Zafira at kapanalig laban kay Abdalap. Tunghayan natin ang konsepto ng krisis ng etika o moralidad dito. Sa isang maigting na eksena, pinapili ni Zafira si Orosman; napilitang itakwil ang kadugo Abdalap at hirangin si Zafira. Sa malas, ang bayani ay si Boulasem, ang ama, na kusang isinuko ang trono upang matigilan ang pagdanak ng dugo Medina Sa kuro-kuro ni Soledad Reyes , ang kolektibong lakas sambayanan sinagisag nina Bugagas, Nubio, Dagulgol ang siyang nagbigay-kabuluhan at katuturan sa maingay na salpukan ng mga protagonistang maharlika.

    Ngunit hanggang doon na lang ba sa panunudyo't pagpapatawa ang polemika ng mandudula? Sapantaha na kinatha ni Balagtas ang Orosman at Zafira sa pagitan ng mga taon at habang nakakulong sa Bilibid. Ang panahong iyon ang natukoy ng historyador na si Cesar Majul na pang-anim na antas ng Digmaang Morong inilunsad ng Espanya simula laban sa Sultan ng Sulu pasimuno ng kampanya si Gobernador Antonio de Urbiztondo hanggang wakas ng kanilang pagsakop.

    Bago rito, talagang nakapipinsala ang piratang paglusob ng mga Samal mula sa Balangingi--balik-isipin ang kindat-tukoy sa "damit-morong Balangingi" sa sayneteng naglaro sa tuksuhan ng India Elegante at Negrito Amante.

    Una, ang imperyong Espanya mula pa nang masakop ang Granada noong ay nakatindig sa pagsugpo sa lakas ng Islam; kalakip dito ang raison d'etre ng kolonisasyon sa bisa ng Krus at Espada. Ang naratibo ng Rekongkista na siyang buod ng moro-morong palabas ay naulit muli sa paggapi kay Sulayman, puno ng komunidad ng mga Muslim, sa paligid ng look ng Maynila nang dumating si Legazpi noong May isang ulat na hiniling daw minsan ng isang gobernador kay Balagtas na isadula niya ang "La Conquista de Granada" at ang pagsuko ni Bobabil, ang prinsipeng Muslim ayon kay Jacinto de Leon; Balagtas , Walang tiyak na datos kung napaunlakan iyong kahilingan.

    Di kapagdaka'y naging internasyonal na ang usaping Moro, simula sa walang awang pamumuksa ni Urbiztondo, na sinundan ng napakalagim na masaker nina Heneral John Pershing at Leonard Wood hanggang sa Abu Sayyaf sa kasalukuyang panahon ng imperyalismong terorismo. Bagamat walang patid ang tangkang ipailalim ang katutubo, hindi nasakop ng mga Kastila ang lupain ng Moro sa Mindanao at Sulu hanggang lumisan sila noong Noong , isang negosyante, si Oyanguren, ang nagwaging maabot ang Davao upang ipailalim ito sa kapangyarihan ni Governador Claveria na masugid ding hinangad na matigil ang pamiminsala ng mga piratang Moro sa ekonomiya ng bansa.

    Ang kahuli-huling sistematikong planong kolonisahin ang katimugan ay naganap sa rehimen ni Gobernador Urbiztondo na nagbunga ng kasunduan ng gobyerno at Sultan ng Jolo noong Abril 30, Zafra , Alalahanin na isang nakakikilabot na masaker ang ipinataw ni Urbiztondo sa mga Moro sa Sipac, Balanguingui, noong sana'y di makalimutan ang kasuklam-suklam na pangyayaring ito, pati na yaong ginawa ng mga Amerikano, sa gunita ng sambayanan.

    Hindi lang paghuli sa sinumang magagawang alipin kundi pagsamsam ng ani, pagkain, kalakal at iba pang produkto ang layon ng mga piratang Muslim. Ang mga bihag ay pinagpapalit sa bigas, salapi, baka, perlas, ginto at iba pang yaman ng Bengal at iba pang teritoryo ng Inglatera sa Asya. Isang mabagsik na salakay ng mandarambong na Moro ay naganap noong sa Mariveles, ilang kilometrong layo sa Balanga at Udyong.

    Nakabase ang mga pirata sa Mindoro at iba pang pulong malayo sa kontrol ng Kastila. Alinsunod sa piyudal na sistema ng mga datu at sultan, ang lumang kodigo ng puri o dangal ng oligarko ay napalitan ng ginahawang dulot ng yaman at ari-ariang maipagmamalaki. Ang pananaw merkantil ay lumukob sa karaniwang buhay ng Moro't nagtulak sa pangangalakal din ng tao--mga Kristiyanong alipin--hanggang ito'y nahinto sa paggamit ng bapor at barkong de-motor na mas mabilis sa mga paraw ng pirata.

    Kung ang Moro ang pinakamapanganib na kaaway sa loob ng kapuluan, hindi sina Silang, Palaris o Hermano Pule, may katwiran si Balagtas na bunuin ang problema't iangkop ito sa kanyang makademokratikong saloobin. Bagamat Muslim sina Aladin at Flerida, tumalab ang batas-natural sa kanilang isip at damdamin; napansin din ito ni Lope K. Inalisan ng lason ang nagbabantang Moro, naging respetableng taong makakausap at makakapagnegosyo.

    Kumikilala rin sila sa halaga ng puri o dangal ng pagkatao. Kung may kakulangan sila, may taglay rin namang kabutihan. Samakatwid, ang "moro-moro" ay naghunos sa bagong anyong pakakapatiran ng dating magkatunggali sa harap ng mas masahol na kabuktutan: pagtataksil, paglabag sa maginoong birtud ng pagkamatapat at makatotohanan, walang awa o paggalang sa hirarkya ng kaayusang piyudal na batayan ng kagandahan at pagkakaunawaan, ang ideyal na huwaran ng artista. Marahil, ang paghirang kina Aladin at Flerida ay hindi katakataka.

    Katarungan ang hangad kaya mapapabigyan ang paraang panggulat. Marunong makinig, makipag-usap, handang makipag-unawaan. Ngunit hindi ito sinuman na tatanggap ng pananagutan. Nais ko muling igiit ang nailatag na konsepto. Ang kagampanang taga-pagligtas ay bunga ng pagkakataon, ng mga nagtatagisang lakas sa lipunan, samakatwid kolektibong aksiyon ng pagsasanib ng lakas. Nawasak na ang lumang kategorya ng genre at dekorum sa estilo, pati na rin ang kaibahan ng mga midya o instrumento sa pagpapahayag pinta, musika, salita at malawakang komunikasyon sa buong planeta.

    Di mapanlikhang sulat "uncreative writing" ang bunga. Sa sining, ang "Spiral Jetty" ni Robert Smithson. Ang pinakamahalaga ay ang konsepto o ideya na ugat ng "Spiral Jetty. The idea becomes a machine that makes the art" , Ito'y nakadiin sa proseso, at nakasalig sa konsepto o kaisipang umuugit o pumapatnubay sa paraan ng pagbuo, hindi sa produkto. Kung sira na ang bakurang humihiwalay sa sining at buhay, sa politika at ekonomya, bakit bulag pa rin tayo sa katotohanang nagbago't nagbago na ang mundo?

    Wika ni Kenneth Goldsmith, isang dalubhasang konseptuwalistang guro: "The idea or concept is the most important aspect of the work Dagdag pa niya: Hindi kailangang basahin ang teksto. Kailangan lamang ay maintindihan ang konsepto, ang namamayaning proyektong inaadhika, ang paradigmatikong kaisipan, sa likod nito. Mahigpit na kaugnay nito ang teorya ng "abductive inference" ni Charles Sanders Peirce Ang konsepto ang nagsisilbing batayan ng porma, hugis, metodong operasyonal, anyo, kaayusan sang-ayon din si Galvano Della Volpe, Critique of Taste.

    Tanong ko: pagkatapos ng kabatiran, ano ang dapat gawin? Paano makalalaya sa kapangyarihan ng salapi, kapital, komodipikasyon?

    Mabisa ang taktika ng alegorya, ang metodo ng debalwasyon sangguniin ang "Notes on Conceptualisms" nina Robert Fitterman at Vanessa Place sa Web. Sino ang may kontrol sa mga kagamitan sa produksiyon at reproduksiyon ng lipunan? Samut-saring posibilidad ang nakabukas dahil sa teknolohiya.

    Nasa gitna tayo ng rebolusyon sa sining. Pwede kayang maitransporma ang nakahandang-bagay ready-made , mga nayari na o natagpuang bagay saanmang lugar, tulad ng mga salawikain, grapiti, anekdotang bukambibig, balita, atbp. Ang diskursong naisatitik dito sa larang ng kritisismo ay maituturing na ensayo sa post-konseptuwalismong modo ng pag-unawa at interpretasyon. Ayon kay Peter Osborne Anywhere or Not at All , ang post-konseptuwalismong pananaw ang siyang mabisang paraan upang sagupain ang neoliberalismong salot na nagtuturing sa lahat na pwedeng mabili at pagtubuan--katawan, kaluluwa, panaginip, kinabukasan.

    Ito ang kauna-unahang pagsubok sa paglapat ng radikal na konseptuwalisasyon sa awit ni Balagtas. Huwarang Matris ng Konsepto Ang konseptuwalisasyon ng awit ay maibubuod at malalagom sa tulong ng labindalawang saknong na hinugot sa talata. Ipinapalagay na naisaulo na ng mambabasa ang banghay ng tula. Kailangan na lamang ipokus sa mga antas ng pagpihit o pag-ikot na kamalayang kaagapay ng daloy ng mga pangyayari.

    Paglimiin kung paano o bakit ipinagtambal ang mga estropang ito, kung saan masisinag na siyang bumubuhol at nagtatahi ng iba pang hinabing hibla sa kuwadro ng buong tula. Di kinusang matagpuan ni Aladin si Florante sa gubat at iligtas sa mga maninila, gayundin si Flerida. Nakiugma rin sa patriarkong pamantayan ng ugali: nagbalatkayo si Flerida upang makatakas at di umano'y patunayan ang likas na kakayahan ng kababaihan. Sukat na lamang sumulpot si Adolfong ginagahasa si Laura upang maisakatuparan ang kunwaring pagkamandirigma ni Flerida.

    Kumilos sila ayon sa batas ng kalikasan--hindi ang batas ni Hobbes o Darwin: bawa't tao'y lobo sa kapwa.

    Siya ay kasalukuyang miyembro ng The Writers Bloc, Inc. Una nating nakilala si Braga bilang kuwentista. Nitong mga nakaraang taon, sinubok ni Braga ang pagsusulat ng dula.

    Ang kanyang dulang Ang Mga Maharlika ay itinanghal bilang madamdaming pagbasa sa Virgin Labfest noong Sino-sino ang mga nakaimpluwensiya sa iyo sa pagsisimulang ito? Braga: Maikling kuwento talaga ang sineryoso kong pag-aralan at dito ako unang nagkaroon ng audience. Sa UST unang nailathala ang mga kuwento ko. Kung may ituturing akong malaking impluwensiya sa akin upang maging isang mandudula siguro si Rene O. Villanueva na iyon. Siya kasi ang tinitingala namin noon na mga bagong kasapi ng Writers Bloc.

    Kay Rene ko natutunan na tila responsibilidad ko rin na bigyan ng dignidad ang titulo na ikinakabit ko sa aking pangalan bilang isang mandudula. Siguro matapos kay Rene, naging malaking impluwensiya rin sa akin si Manny Pambid.

    Siya kasi ang unang kumilala sa akin bilang isang mandudula at sa kanya ko nakuha ang pinakamatatamis na papuri at pinakamatatalas na pagpuna. Siguro kung hindi dahil sa kanya tuluyan ko nang inabandona ang pagsusulat ng dula at ipinagpatuloy na lamang ang pagsusulat ng mga maikling kuwento. Mahirap ang maging mandudula, sa totoo lang.

    Ang pagiging mandudula pala ay isang pagpapasya—sa iba nga, pulitikal na pagpapasya. At ang nalalabing panahon pagkatapos ng pagpapasya na ito ay ang pangangatawanan mo na ang tinahak mong landas. Sa bahay kasi namin Hiligaynon, Tagalog, Waray ang mga salita na ginagamit. Ang Tagalog, sa eskuwelahan ko lang natutunan ang pormal na paggamit sa wika. Nagsusulat ako ng dula sa Pilipino dahil hindi ako marunong mag-Waray, Hiligaynon, Cebuano o anumang wika ng Moro o Tausug.

    Pero pinapangarap ko na makapagsulat sa Cebuano dahil ginagamit ang wika na ito ng mas nakararami sa Bisayas at Mindanao. Kilala ko kasi ang manonood ko at alam ko sa aking sarili kung para kanino halimbawa ang dula na isusulat ko. Praktikalidad para sa akin bilang mandudula na magsulat sa wika ng aking manonood. Kalatas: Ano ang mga ginagawa mong hakbang upang mas maintindihan at magamit bilang wika sa pagsusulat ang wikang Cebuano? Braga: Limang taon din akong nanirahan sa Cebu.

    Pumasok ako sa University of San Carlos ng isang semester at naging mag-aaral sa klase ni Dr. Erlinda Alburo. Nag-ipon ako ng maraming aklat ng tula, dula, at kuwento ng mga manunulat na Cebuano sa kanyang klase.

    Naghahanap ako ng tiyempo sa kasalukuyan na balikan ang mga aklat na ito. Matapos ang aking pag-aaral, isa sa mga opsiyon ko ay bumalik ng Cebu dahil matututunan ko lamang nang mas mabilis ang wika kung naroroon ako sa lugar kung saan ito ginagamit.

    Kalatas: Nagsusulat ka rin ng tula at maikling kuwento, pero bakit dula? Braga: Hindi ako makata at alam kong hindi ako magiging makata. May mga pagtatangka na sa isang banda kailangan mo nang itigil para sa ikatatahimik ng sarili at ng mga kaibigan at mambabasa—at sa akin, ito ay ang pagsusulat ng tula. Nagsusulat ako ng maikling kuwento at ngayon ng nobela. Bakit dula? May mga kuwento kasi ako na sa palagay ko mas magiging epektibo kung sa entablado ko ilalahad.

    Tulad ng paggamit ng wika, politikal na pagpapasiya rin sa akin ang pagsusulat ng dula. Kaya sa aking mga dula, klaro ang aking mga politikal na posisyon sa isyung tinatalakay. Isang partikular na isyu ang nagtutulak sa akin na magsulat ng dula. Madalang na mangyari ito sa proseso ko ng pagsusulat ng prosa. Pero alam mo nabuburyong na ako sa ganitong paraan ng pagsusulat ng dula.

    Kaya ngayon iniiwisan ko, sa abot ng aking makakaya, ang magsulat ng dula na politika o isyu ang nagiging inspirasyon. Kaya nakapokus ako ngayon sa pagsusulat ng maikling kuwento at nobela. Alam ko naman na bata pa ako para pag-ibayuhin pa ang pag-aaral sa aking larangan. Mas nakararamdam ako ng higit na kalayaan ngayon sa pagsusulat ng prosa. Kalatas: Napagsasabay mo ang pagsulat ng mga ito? Braga: Iba ang disiplina sa pagsusulat ng dula kung ikukumpara sa pagsusulat ng prosa.

    Sa dula, puwede kong hatiin sa mga eksena at yugto ang kuwento at magkaroon ng iskedyul sa aking pagsusulat. Sa pagsusulat ng maikling kuwento, nobela, at sanaysay—ang mga ito ay humihingi sa akin ng routine.

    Kapag itinigil ko ang pagsusulat ng isang maikling kuwento nahihirapan na akong makabalik sa momentum matapos ang ilang araw.

    Sa pagsusulat ng dula, kaya kong tapusin ng isang buwan ang pagsusulat ng isang akda. Taga-Philcoa ang ka-opisina ko at doon sa estasyon na iyon kami nagkikita para sabay na papasok sa call center na pinapasukan namin noon. Palagi kasi akong nauuna sa kanya. Sobrang dami ng trabaho ko noon sa call center na pinapasukan ko sa Cebu at Linggo lang ang araw ng aking pahinga.

    Isang buwan ko yatang sinulat ang dula. Ang nobela kong Colon, naisulat ko nang bigyan ako ng dalawang linggong leave ng boss ko. Isang madaling araw isinugod kasi ako sa Chung Hua Hospital dahil sa over fatigue sa trabaho kaya binigyan ako ng leave ng boss ko. Sa loob ng dalawang linggo, walang labas-labas sa apartment, dire-diretso, natapos ko ang unang borador ng nobela.

    Natagalan lang ako sa rebisyon dahil naging abala na muli ako sa trabaho sa opisina pagkatapos. Sa loob ng labingtatlong taon, natutunan ko kung paano maging manunulat at mandudula sa gitna ng mga gawain sa opisina.

    Natutunan kong disiplinahin ang aking sarili na magsulat nang magsulat sa kahit anong sitwasyon. Kung hindi nagsusulat, nagbabasa ako nang nagbabasa.

    Ang pagsusulat ay parang trabaho rin kasi sa akin, sinusukat ang performance mo sa iyong productivity, sa output. Noong , nilisan ko ang Maynila at nagtungo ako sa Cebu para sa trabaho at para na rin matapos ko na ang sinusulat kong nobela. Pagsusulat ng kuwento at pagtutok sa aking nobela kaya ako lumayo sa Maynila. Nais kong isulat ang Urbanidad na malayo sa sentro. Dito kasi sa Maynila, noong mga panahong iyon, napansin ko nauubos ang oras at lakas ko sa pagsusulat ng dula at sa teatro.

    Nawalan ako ng espasyo para sa pagsusulat ko ng kuwento. Mahalaga kasi sa akin ang espasyo. Naisip ko, baka sa Cebu ko matatapos ko ang tinatrabahong nobela at mapalayo panandali sa pagsusulat ng dula at sa teatro.

    Limang taon ako sa Cebu. At totoo nga na inilayo ako ng Cebu sa pagsusulat ng dula at binigyan ako ng espasyo para sa aking prosa. Kung ginugugol ko nga ba ang mga oras ko sa isang gawain na mas makatutulong sa ibang tao, sa aking sarili at sa pagpapadayon ng Sining at Panitikan, ng paglikha.

    Nagtatrabaho ako noon bilang operations supervisor ng isang BPO company sa Cebu at naghihintay ng promosyon. Nalaman na lang ng mga kasama ko sa opisina, agents ko, at mga kaibigan sa Cebu na nilisan ko na pala ang isla nang nandito na ako sa Maynila. Nangako kasi ako noon sa aking sarili na ilalaan ko na ang aking sarili sa pagsusulat.

    Pagkatapos ko kasi ng kolehiyo, sabi ko sa sarili ko na hindi na muna ako papasok sa unibersidad, nais kong magtungo sa malalayong lugar, makilala ang mga tao na ang buhay ay nasa labas ng sining at pagsusulat, nasa labas ng Maynila. Noon kasi nais kong patunayan sa aking sarili na magiging manunulat ako hindi dahil sa ito lang ang kaya kong gawin, kundi dahil nagdesisyon ako na ito talaga ang magiging buhay ko. Kaya noong , pakiramdam ko na ito na ang panahon at kailangan ko nang magdesisyon, hindi na rin kasi ako bumabata.

    At dahil mayroon akong mga alinlangan—dinaan ko na lang sa bigla ang aking sarili. Ngayong , masasabi ko na napangangatawanan ko na ang mga salitang binitiwan ko halos dalawang taon na ang nakalilipas. Naibalik ko na sa Tapat Publication ang manuskrito ng Colon at inihahanda ko na rin ang manuskrito para sa publikasyon ng koleksiyon ko ng mga dula—ang Ranaw trilogy at Ang Mga Mananahi.

    Naisulat ko rin Ang Mga Maharlika noong isang taon. Ngayon tinatrabaho ko ang dalawang koleksiyon ko ng aking mga kuwento habang hinahanapan ng rountine sa pagsusulat ng ikalawa kong nobela, ang Urbanidad. At dahil hindi na nga ako nakatali sa trabaho sa isang opisina, nakadalo na rin ako ng dalawang pambasang workshops ngayong taon. At nakabalik na rin ako sa unibersidad at nag-aaral ng masteral sa Comparative Literature. Kalatas: Paano nakatulong sa iyo bilang manunulat ng dula ang mga palihan?

    Sa relasyon mo sa ibang mga manunulat? Ang pinakahuling palihan na dinaluhan ko, ngayong Mayo lang, ay sa UST rin pero para sa kritisismo sa sining at humanidades. Dalawang beses sa isang buwan ang sesyon namin noon na dinadaluhan ko palagi. Tungkol naman sa relasyon ko sa ibang manunulat—may mga positibo at nurturing na relasyon din naman ako sa kapwa manunulat. Ang iba pa nga ay ititunuturing ko nang personal na kaibigan.

    Pero as a rule, iniiwasan ko ang masyadong maraming kaibigan na manunulat. Pag marami ka kasing kaibigan, maraming relasyon na pangangalagaan. Minsan, imbes na igugol ko na lang sa pagsusulat ang nalalabing oras at lakas ko, napupunta pa sa mga kuwentuhan, sa pagkakaibigan.

    Hindi naman siguro kailangan ng manunulat ang maraming kaibigan para makapagtrabaho nang maayos. Ang totoo ang kailangan mo lamang ay disiplina, espasyo, pagtuklas, sigasig sa pagbabasa at pagsusulat at siyempre, ang kabuhayan na kung maaari sana hindi sa pagsusulat.

    Mas nanaisin ko ang pagkakaibigan sa mga taong hindi naman nagsusulat o nasa labas ng panitikan, ika nga. Mas nakatutulong sa akin bilang manunulat ang makihalubilo sa mga tao na ang suliranin ay walang kinalaman sa pagsusulat at sining.

    Paano makalalaya sa kapangyarihan ng salapi, kapital, komodipikasyon? Mabisa ang taktika ng alegorya, ang metodo ng debalwasyon sangguniin ang "Notes on Conceptualisms" nina Robert Fitterman at Vanessa Place sa Web. Sino ang may kontrol sa mga kagamitan sa produksiyon at reproduksiyon ng lipunan? Samut-saring posibilidad ang nakabukas dahil sa teknolohiya.

    Nasa gitna tayo ng rebolusyon sa sining. Pwede kayang maitransporma ang nakahandang-bagay ready-mademga nayari na o natagpuang bagay saanmang lugar, tulad ng mga salawikain, grapiti, anekdotang bukambibig, balita, atbp. Ang diskursong naisatitik dito sa larang ng kritisismo ay maituturing na ensayo sa post-konseptuwalismong modo ng pag-unawa at interpretasyon.

    Ayon kay Peter Osborne Anywhere or Not at Allang post-konseptuwalismong pananaw ang siyang mabisang paraan upang sagupain ang neoliberalismong salot na nagtuturing sa lahat na pwedeng mabili at pagtubuan--katawan, kaluluwa, panaginip, kinabukasan. Ito ang kauna-unahang pagsubok sa paglapat ng radikal na konseptuwalisasyon sa awit ni Balagtas. Huwarang Matris ng Konsepto Ang konseptuwalisasyon ng awit ay maibubuod at malalagom sa tulong ng labindalawang saknong na hinugot sa talata.

    Ipinapalagay na naisaulo na ng mambabasa ang banghay ng tula. Kailangan na lamang ipokus sa mga antas ng pagpihit o pag-ikot na kamalayang kaagapay ng daloy ng mga pangyayari. Paglimiin kung paano o bakit ipinagtambal ang mga estropang ito, kung saan masisinag na siyang bumubuhol at nagtatahi ng iba pang hinabing hibla sa kuwadro ng buong tula. Di kinusang matagpuan ni Aladin si Florante sa gubat at iligtas sa mga maninila, gayundin si Flerida. Nakiugma rin sa patriarkong pamantayan ng ugali: nagbalatkayo si Flerida upang makatakas at di umano'y patunayan ang likas na kakayahan ng kababaihan.

    Sukat na lamang sumulpot si Adolfong ginagahasa si Laura upang maisakatuparan ang kunwaring pagkamandirigma ni Flerida. Kumilos sila ayon sa batas ng kalikasan--hindi ang batas ni Hobbes o Darwin: bawa't tao'y lobo sa kapwa.

    Hindi nakapanaig ang indibidwalismo ng kapitalismong merkantil. Nagsanib ang mga biktima ng kabuktutan upang ibalik ang katarungan sa ordeng piyudal. Hndi biolohiya ang paliwanag kundi sitwasyon at kontradiksiyon ng samut-saring lakas.

    Nakaugat ang balangkas ng awit sa konseptong ito. Sa paglagom, maisusog ang haka-hakang naibadya na sa umpisa. Natatarok ng nakabasa o nakarinig ng pagsasalaysay ng mga tauhan ang buong balangkas ng pinagsanib na buhay nila. Ngunit habang lumalangoy sa dagat, hindi batid ang lawak ng dagat.

    Sabi nga ng pilosopo: Ang kuwago ni Minerba'y lumilipad paglubog ng araw. Sumusunod ang kabatiran sa naganap na aktibidad ng mga uri't pangkat sa lipunan. Hindi watas ng mga kasangkot habang nakikibaka, inaakalang sila ang may kagagawan ng mga nangyari. Natatamo ang kabatiran sa mga masinsinang paghimaymay sa nakaraan, sa pagsusuri sa gunam-gunam tungkol sa kabalintunaan at kabalighuan ng karanasan, palibhasa'y natigil ang plano o napinsala sa di inaasahang buwelta at pagkabigo ng inaasam-asam.

    Ang alegorya ng kabatiran o kaalaman ay nakatanghal sa bagong diskursong nayari, kaya hindi na kailangan basahin ang buong awit. Alam na ng lahat ang isinalaysay na buhay ng mga tauhan. Tampulan ng atensiyon ang mga buko ng dugtong o hugpuan, ang mga kasukasuan, kung baga sa armadura ng katawan.

    Iyon ang kuwadrong kinasisidlan ng konsepto. Tangka ng pagsubok na ito na buhayin ang puwersa ng sining ni Balagtas. Halos lahat ay nagkaisa sa kahalagahan ng tema at paraan ng paglalarawan sa tula.

    Ituring na dagdag ito, tulad ng mga naunang akda ko, sa hermenyutikang pagpapaliwanag batay sa materyalismo-diyalektikang pagpapakahulugan sa kasaysayan. Problema na walang tiyak o takdang resulta ang anumang eksperimento o ipotesis, probabilidad lamang.

    Sa pagsasalin sa konseptual na diskurso ang buod ng Florante, maitatanong kung makatutulong kaya ito sa paghikayat na kolektibong tuklasin at isakatuparan ang konsepto ng pagbabago, konsepto ng pagbabalikwas at pagsulong tungo sa pambansang demokrasya't kasarinlan? Ating pagnilayin kung paano maibubuo ang taktika at estratehiya ng pagbabago sa tulong ng malikhai't sistematikong imahinasyon ni Balagtas.

    Manila: Anvil. History of the Filipino People. Quezon City: Malaya Books. Almario, Virgilio. Pag-unawa sa Ating Pagtula. MetroManila: Anvil. Antillon, Loline. Rosario Torres-Yu. Quezon City: University of the Philippines Press.

    Balagtas, Francisco. Orosman at Zafira. Medina Jr. May Salin sa Ingles ni George St. Jacinto De Leon. Quezon City: Manlapaz.

    Florante at Laura. Inihanda ni Florentina Hernandez.

    Manila: Inang Wika Publishing Co. Jacobo Enriquez. Manila: Philippine Book Company. Bloch, Ernst. Natural Law and Human Dignity. Constantino, Renato. The Philippines: A Past Revisited. Quezon City: Tala Send sms python github Services. Cruz, Hermenegildo. Tekstong Argumentatibo Ito naman ay uri ng teksto na nakatuon sa paglalahad ng mga opinyon, paniniwala o kuro-kuro sa mga mahahalagang isyu o iba pang bagay.

    Katulad ng tekstong Persweysib, layunin din nito na manghikayat ng mga mambabasa. Gayunman, gumagamit ito ng mga argumento at mga pangangatuwiran. Maraming Pilipino ang nakararanas ng hirap dahil sa angking katamaran at hindi dahil walang oportunidad dito sa bansa. Para mapanatiling maayos at malinis ang mga karagatan at ilog, kinakailangan nang tanggalin ang mga illegal settlers sa paligid ng mga ito. Nararapat lamang na parusahan ng mga magulang ang mga anak nilang pasaway upang maturuan ng displina at maging mabuti.

    Hindi totoo ang mga nanghuhula sa Quiapo dahil lumabas sa pag-aaral ng mga eksperto na raket o modus lamang ito ng mga manloloko. Tekstong Humanidades Kapag sinabing humanidades, tumatalakay ito sa disiplina sa pag-aaral na tumutukoy sa mga sining na biswal kabilang ang mga pinta, awitin, arkitektura, dula, sayaw, o anumang akdang pampanitikan. Sa madaling sabi, ang tekstong humanidades ay isang uri ng teksto na tumatalakay sa opinyon, nadarama, adhikain, o pangamba ng isang tao sa mga akdang nabanggit.

    Mayroong mga pinagdaraanang pagsubok ang bawat pamilya ngunit nagsisisi rin sa huli. Ang wikang Filipino ay yaman ng bansang Pilipinas. Ito ang nagiging pakakakilanlan ng mga Pilipino saanmang panig ng mundo kaya naman nararapat lamang itong pagyamanin. Sinasalamin nito ang lahat ng bigat sa damdamin ng isang taong may pinagdaraanan sa buhay. Ang Oblation na iskultura sa University of the Philippines ay nagpapakita ng kalayaan sa pag-iisip, pagpapahayag ng opinyon, at kalayaang matuto ng isang tao.

    Ang palabas na The Gift ni Alden Richards ay isang patunay na walang pinipiling kapansanan upang maging kapakipakinabang na bahagi ng lipunan. Tekstong Propesyonal Ang uri naman ng tekstong ito ay isang komprehensibo at organisadong pagkakalahad ng mga impormasyong isinulat ng isang may-akadang mayroong mahusay at sapat na kaalaman tungkol sa isang paksa.

    Kumbaga, isang pagsasaliksik itong ginawa ng isang tao mula sa isang larangan at inilimbag sa isang uri ng babasahin o dokumento.

    Hindi maligoy at direkta ang paglalahad ng mga impormasyon sa tekstong propesyonal. Layon lamang nitong magbigay ng isang konkretong pag-aaral at kaalaman tungkol sa isang paksa at hindi ang bigyan ng aliw ang mga mababasa. Kilala rin ito bilang tekstong akademiko. Naisasalin ang virus kapag nakagat ng lamok ang isang tao. Maaaring magkalagnat, magkapantal, o sumakit ang tiyan kapag dinapuan ng dengue fever. Ayon sa pag-aaral ng mga eskperto sa kalusugan mula sa United Kingdom mas mahaba raw ang life expectancy ng mga taong mabibilis lumakad dahil mas aktibo raw ang mga ito kaysa sa mga mababagal maglakad.

    Isang senyales daw na mas matlino ang isang tao kapag mas makalat ang lamesa nito sa trabaho. Ayon sa pag-aaral ng mga eksperto, mas lumalabas daw kasi na mas malikhain at mas madiskarte ang mga magugulo ang lamesa kaysa sa mga organisado. Mas alerto raw ang mga late gumising at matulog kaysa sa mga maaagang matulog dahil lumabas sa pag-aaral na mas kaya nilang gumawa ng mga bagay nang mas matagal.

    Hindi raw umano inaantok agad ang mga ito at kayang tumagal sa mga gawain. Ipinahayag ng journalist na si Kara David na sa pagsusulat daw ng balita, kailangan ang matinding pokus sa mga detalye at impormasyon.

    Kailangan daw malaman ang mga mahahalagang detalye na dapat ilagay sa isang balita. Mga Katangian ng Teksto Binubuo ang katangian ng teksto ng mahahalagang elemento. Kabilang dito ang pagtataglay ng mga mahahalagang impormasyon o datos. Katangian din nito ang maayos na pagkakasulat ng mga impormasyon kabilang ang pagkakasunod-sunod nito.

    Mayroong diwa o kaisipan din ang mga teksto at mayroong nais ipahiwatig. Kaya ngayon iniiwisan ko, sa abot ng aking makakaya, ang magsulat ng dula na politika o isyu ang nagiging inspirasyon. Kaya nakapokus ako ngayon sa pagsusulat ng maikling kuwento at nobela. Alam ko naman na bata pa ako para pag-ibayuhin pa ang pag-aaral sa aking larangan.

    Mas nakararamdam ako ng higit na kalayaan ngayon sa pagsusulat ng prosa. Kalatas: Napagsasabay mo ang pagsulat ng mga ito? Braga: Iba ang disiplina sa pagsusulat ng dula kung ikukumpara sa pagsusulat ng prosa.

    Sa dula, puwede kong hatiin sa mga eksena at yugto ang kuwento at magkaroon ng iskedyul sa aking pagsusulat. Sa pagsusulat ng maikling kuwento, nobela, at sanaysay—ang mga ito ay humihingi sa akin ng routine.

    Kapag itinigil ko ang pagsusulat ng isang maikling kuwento nahihirapan na akong makabalik sa momentum matapos ang ilang araw. Sa pagsusulat ng dula, kaya kong tapusin ng isang buwan ang pagsusulat ng isang akda.

    Taga-Philcoa ang ka-opisina ko at doon sa estasyon na iyon kami nagkikita para sabay na papasok sa call center na pinapasukan namin noon. Palagi kasi akong zambian porn industry sa kanya.

    Sobrang dami ng trabaho ko noon sa call center na pinapasukan ko sa Cebu at Linggo lang ang araw ng aking pahinga. Isang buwan ko yatang sinulat ang dula. Ang nobela kong Colon, naisulat ko nang bigyan ako ng dalawang linggong leave ng boss ko. Isang madaling araw isinugod kasi ako sa Chung Hua Hospital dahil sa over fatigue sa trabaho kaya binigyan ako ng leave ng boss ko. Sa loob ng dalawang linggo, walang labas-labas sa apartment, dire-diretso, natapos ko ang unang borador ng nobela.

    Natagalan lang ako sa rebisyon dahil naging abala na muli ako sa trabaho sa opisina pagkatapos. Sa loob ng labingtatlong taon, natutunan ko kung paano maging manunulat at mandudula sa gitna ng mga gawain sa opisina. Natutunan kong disiplinahin ang aking sarili na magsulat nang magsulat sa kahit anong sitwasyon.

    Kung hindi nagsusulat, nagbabasa ako nang nagbabasa. Ang pagsusulat ay parang trabaho rin kasi sa akin, sinusukat ang performance mo sa iyong productivity, sa output. Noongnilisan ko ang Maynila at nagtungo ako sa Cebu para sa trabaho at para na rin matapos ko na ang sinusulat kong nobela. Pagsusulat ng kuwento at pagtutok sa aking nobela kaya ako lumayo sa Maynila. Nais kong isulat ang Urbanidad na malayo sa sentro.

    Dito kasi sa Maynila, noong mga panahong iyon, napansin ko nauubos ang oras at lakas ko sa pagsusulat ng dula at sa teatro. Nawalan ako ng espasyo para sa pagsusulat ko ng kuwento. Mahalaga kasi sa akin ang espasyo. Naisip ko, baka sa Cebu ko matatapos ko ang tinatrabahong nobela at mapalayo panandali sa pagsusulat ng dula at sa teatro. Limang taon ako sa Cebu. At totoo nga na inilayo ako ng Cebu sa pagsusulat ng dula at binigyan ako ng espasyo para sa aking prosa. Kung ginugugol ko nga ba ang mga oras ko sa isang gawain na mas makatutulong sa ibang tao, sa aking sarili at sa pagpapadayon ng Sining at Panitikan, ng paglikha.

    Nagtatrabaho ako noon bilang operations supervisor ng isang BPO company sa Cebu at naghihintay ng promosyon. Nalaman na lang ng mga kasama ko sa opisina, agents ko, at mga kaibigan sa Cebu na nilisan ko na pala ang isla nang nandito na ako sa Maynila. Nangako kasi ako noon sa aking sarili na ilalaan ko na ang aking sarili sa pagsusulat. Pagkatapos ko kasi ng kolehiyo, sabi ko sa sarili ko na hindi na muna ako papasok sa unibersidad, nais kong magtungo sa malalayong lugar, makilala ang mga tao na ang buhay ay nasa labas ng sining at pagsusulat, nasa labas ng Maynila.

    Noon kasi nais kong patunayan sa aking sarili na magiging manunulat ako hindi dahil sa ito lang ang kaya kong gawin, kundi dahil nagdesisyon ako na ito talaga ang magiging buhay ko. Kaya noongpakiramdam ko na ito na ang panahon at kailangan ko nang magdesisyon, hindi na rin kasi ako bumabata.

    At dahil mayroon akong mga alinlangan—dinaan ko na lang sa bigla ang aking sarili. Ngayongmasasabi ko na napangangatawanan ko na ang mga salitang binitiwan ko halos dalawang taon na ang nakalilipas. Naibalik ko na sa Tapat Publication ang manuskrito ng Colon at inihahanda ko na rin ang manuskrito para sa publikasyon ng koleksiyon ko ng mga dula—ang Ranaw trilogy at Ang Mga Mananahi. Naisulat ko rin Ang Mga Maharlika noong isang taon.

    Ngayon tinatrabaho ko ang dalawang koleksiyon ko ng aking mga kuwento habang hinahanapan ng rountine sa pagsusulat ng ikalawa kong nobela, ang Urbanidad. At dahil hindi na nga ako nakatali sa trabaho sa isang opisina, nakadalo na rin ako ng dalawang pambasang workshops ngayong taon. At nakabalik na rin ako sa unibersidad at nag-aaral ng masteral sa Comparative Literature. Kalatas: Paano nakatulong sa iyo bilang manunulat ng dula ang mga palihan? Sa relasyon mo sa ibang mga manunulat?

    Ang pinakahuling palihan na dinaluhan ko, ngayong Mayo lang, ay sa UST rin pero para sa kritisismo sa sining at humanidades. Dalawang beses sa isang buwan ang sesyon namin noon na dinadaluhan ko palagi. Tungkol naman sa relasyon ko sa ibang manunulat—may mga positibo at nurturing na relasyon din naman ako sa kapwa manunulat. Ang iba pa nga ay ititunuturing ko nang personal na kaibigan. Pero as a rule, iniiwasan ko ang masyadong maraming kaibigan na manunulat.

    Pag marami ka kasing kaibigan, maraming relasyon na pangangalagaan. Minsan, imbes na igugol ko na lang sa pagsusulat ang nalalabing oras at lakas ko, napupunta pa sa mga kuwentuhan, sa pagkakaibigan. Hindi naman siguro kailangan ng manunulat ang maraming kaibigan para makapagtrabaho nang maayos. Ang totoo ang kailangan mo lamang ay disiplina, espasyo, pagtuklas, sigasig sa imprint group jobs at pagsusulat at siyempre, ang kabuhayan na kung maaari sana hindi sa pagsusulat.

    Mas nanaisin ko ang pagkakaibigan sa mga taong hindi naman nagsusulat o nasa labas ng panitikan, ika nga. Mas nakatutulong sa akin bilang manunulat ang makihalubilo sa mga tao na ang suliranin ay walang kinalaman sa pagsusulat at sining.

    Ano ang tunggalian, kung meron, ng mga konseptong ito? Malinaw palagi ang posisyon ko sa aking pagsusulat: isa akong Pilipino na nangungusap ng Bangsamoro sa aking akda at ang kinakausap ko ay mga Pilipino na mambabasa at manonood. Matapos kong isulat ang dula na Ang Mga Mananahi—at mas lalo na nang matapos ko ang nobela na Colon—napansin ko na ang posisyon ko at ng aking mga sinusulat ay isang malaking kontradiksiyon. Nangamba ako dahil hindi ko alam kung saan ang lokasyon ng aking mga akda.

    Una sa lahat, ang Moro at Pilipino ay isa na ngang kontradiksiyon. Hanggang sa naglabas na nga ng anunsiyo ang grupong High Chair para sa mga akda na tumatalakay sa Ampatuan Massacre na ilalathala nila sa kanilang website. Ipinadala ko sa kanila ang sanaysay kong Ang Moralidad ng Naratibo. Matapos ang sanaysanay natanggap ko sa aking sarili na ang Bangsamoro ay matagal nang isinasangkot natin sa naratibo ng mga agenda ng Nasyonalismong Pilipino.

    At ako bilang mandudula ay nakikisangkot din. Siguro mas maiging ilarawan ang relasyon na ito na dominasyon at kontradiksiyon. Ang Moroismo, para sa akin, ay ang lunan kung saan nagtatagpo ang dalawang naratibo na ito na nasa anumang uri ng relasyon. Pero heto naman ang napapala ko ngayon na pinag-aaralan ko ang Moroismo at ang kanyang posibilidad: malungkot pala na trabaho ito, malungkot na paglalakbay. Malungkot dahil unti-unti mo ring binabasag ang mga paniniwala na matagal mo nang pinanghahawakan.

    Malungkot dahil wala kang kasama sa paglalakbay. Kanon sa Bangsamoro struggle ang aklat na ito. Ngunit kung susuriin gamit ang postkolonyal na lente sa pagbabasa ng aklat, nahinuha ko na Kakanluranin din ang premise ng aklat at may mga bahagi ito na nagiging complicit sa agenda ng Nasyonalismong Pilipino. Isa sa malaking pagkakamali ng aklat ay ang saliwang pagbasa nito at pag-unawa sa Nasyonalismong Pilipino.

    Nasyonalismo din kasi, bilang ideyolohiya, ang premise ng aklat.


    thoughts on “Pagbasa at pagsulat ng dula

    1. In it something is. Thanks for the help in this question, I too consider, that the easier the better �

    Leave a Reply

    Your email address will not be published. Required fields are marked *